|
ققنوس موجودی است که هر چند سال یکبار تخم میگذارد و بلافاصله آتش میگیرد و میسوزد و از خاکستر آن دوباره متولد میشود.
علامه دهخدا گويند ققنوس هزارسال عمر کند و چون هزار سال بگذرد و عمرش
به آخر آيد هيزم بسيار جمع سازد و بر بالای آن نشيند و سرودن آغاز کند و
مست گردد و بال بر هم زند چنانکه آتشی از بال او بجهد و در هيزم افتد و
خود با هيزم بسوزد و از خاکسترش بيضه ای پديد آيد و او را جفت نمی باشد و
موسيقی را از آواز او دريافته اند. (برهان)
در فرهنگ زبان انگلیسی، ققنوس Phoenix پرنده ای است افسانه ای و بسیار
زیبا و منحصر به فرد در نوع خود كه بنا بر افسانه ها 500 یا 600 سال در
صحاری عرب عمر می كند، خود را بر تلی از خاشاك می سوزاند، از خاكسترش دگر
بار با طراوت جوانی سر بر می آورد و دور دیگری از زندگی را می گذراند و
غالبا تمثیلی است از فنا ناپذیری و حیات جاودان1. طی هشت قرن قبل از میلاد
مسیح، رویهم در نه مرجع از پرنده ققنوس نام برده شده كه هشت مورد آن از
طریق نقل قول مولفان بعدی به ما رسیده و فقط یك مورد اثر هردوت مورخ
یونانی 484 تا 424 قبل از میلاد با شرح كامل محفوظ مانده كه برگردان آن از
متن انگلیسی به فارسی در این جا آورده می شود 2 مصریان پرنده مقدس دیگری
دارند به نام ققنوس كه من آن را جز در تصاویر ندیده ام. این پرنده به
راستی نادر است و به روایت مردم شهر Heliopolis ، هر 500 سال یك بار آن هم
پس از مرگ ققنوس قبلی در مصر می آید. آن طور كه از شكل واندازه اش در
تصاویر بر می آید، بال و پرش بخشی قرمز و بخشی زرد طلایی است و اندازه و
شكل عمومی آن مانند عقاب است. داستانی هم از كار این پرنده می گویند كه به
نظر من باور كردنی نیست و آن این كه این پرنده جسد والد خود را، كه با
نوعی صمغ گیاهی خوشبو 3 اندود شده، همه ی راه از سرزمین عرب تا معبد آفتاب
با خود می آورد و آن را در آن جا دفن می نماید. می گویند برای آوردن جسد
ابتدا گلوله ای آن قدر بزرگ كه بتواند آن را حمل نماید از آن صمغ گیاهی می
سازد، بعد توی آن را خالی می كند و جسد را در آن می گذارد و دهانه آن را
با صمغ تازه می گیرد و گلوله را كه درست همان وزن اولیه خود را پیدا كرده
به مصر می آورد و در حالی كه تمامی رویه گلوله از صمغ پوشانده شده آن را
همان طور كه گفتم درون معبد آفتاب می گذارد، و این داستانی است كه درباره
این مرغ و كارهایش می گویند
طی نخستین قرن میلادی، روی هم 21 بار توسط ده مولف از ققنوس یاد شده است2.
از مجموع این منابع چنین بر می آید كه خاستگاه اسطوره ققنوس تمدن قدیم مصر
بوده و بعدها به ترتیب در تمدن های یونانی، رومی و مسیحی درباره آن سخن
گفته اند. در میان مصریان، اسطوره ققنوس در اصل اسطوره خورشید بوده كه بعد
از هر شب دگر بار در سحرگاه طلوع می كند و نام شهر هلیوپولیس در نوشته
هردوت نیز باید در همین ارتباط باشد 4. واژه فنیكس در زبان عبری شامل سه
بخش fo-en-ix به معنی یك آتش بزرگ است
- یونانی دیگری به نام Claudius Aelianus مشهور به Aelian 200 سال بعد از میلاد مسیح نوشت
"ققنوس بدون كمك از علم حساب یا شمردن با انگشت، حساب 500 سال را درست
نگه می دارد زیرا او از طبیعتی كه عقل كل است همه چیز را می آموزد. با آن
كه اطلاع در مورد ققنوس لازم به نظر می رسد معهذا گمان نمی رود در میان
مصریان - شاید جز انگشت شماری از كشیشان - كسی بداند كه 500 سال چه وقت به
سر می رسد، ولی دست كم ما باید بدانیم كه مصر كجاست و هلیوپولیس مقصد
ققنوس در كجا قرار دارد و این پرنده پدرش را درون چه نوع تابوت می گذارد و
در كجا دفن می كند."
این مورخ، بر اساس متن انگلیسی، والد ققنوس را پدر می خواند ولی از
ققنوس به صیغه خنثی ( it ) نام می برد. مولفان بعدی برای ققنوس غالبا از
صیغه تأنیث استفاده كرده اند، اما از آن جا كه این پرنده افسانه ای تك و
منحصر به فرد بوده و زاد و ولد آن از جفتگیری ناشی نمی شده، لذا بحث در
مورد جنسیت آن چندان مهم به نظر نمی رسد.
| 
نويسنده : سید احمد رفیعی
